in Bourg-en-Bresse

Als we enige tijd over de Boulevard de Brou hebben gereden en na afslag parkeren bij het Parc de Brou, geloven we het wel: we zijn in Brou. Dat is te zeggen: in de wijk Brou van Bourg-en-Bresse. Bij het uit de auto stappen valt de hitte op ons neer: 37 graden Celsius. 

Tussen de bomen van het park door zien we het imposante Monastère met de kerk. Onder de bomen is het gras verdord of zelfs helemaal verdwenen. 

Om de kerk heenlopend, vinden we op het voorplein een grote zonnewijzer. Deze zonnewijzer is horizontaal.  Vierentwintig blokken van natuursteen vormen een ellips. Op de blokken zijn in Romeinse cijfers de vierentwintig uren van de dag en de nacht gegraveerd, verdeeld in twee reeksen van elk twaalf uur.

Deze blokken met cijfers zijn ongelijkmatig verdeeld. De grote as van de ellips is ongeveer tien meter lang en loopt van west naar oost. De kleine as, van noord naar zuid, is ongeveer acht meter lang en is de middelloodlijn van de twee brandpunten. In het midden van de ellips is een meridiaanlijn getekend op een steen van ongeveer vier meter lang en één meter breed. Aan weerszijden van deze lijn zijn in twee kolommen de beginletters van de twaalf maanden van het jaar gegraveerd, waarvan de ongelijke afstanden zijn afgestemd op de beweging van de aarde rond de zon in elke maand. De "acht" geeft de tijdvereffening aan.

Het meest opmerkelijke aan deze zonnewijzer is dat er geen schaduwstaaf te zien is. De waarnemer die de tijd wil weten, moet zich op de letter plaatsen die de naam van de huidige maand aangeeft. Zijn lichaam wordt zo een soort schaduwwerper waarvan de schaduw hem de tijd aangeeft.

Als de schaduw het midden van het cijfer bereikt, dan is dat precies het uur. Maar als hij er min of meer van afwijkt, is de aanduiding niet meer helemaal nauwkeurig en krijgt men slechts een benadering van het kwartier of het halfuur voor of na het hele uur.

Hieruit blijkt dat deze zonnewijzer niet kan worden gebruikt voor nauwkeurige waarnemingen. Maar dat, gezien de tijd waarin hij werd gebouwd, toen horloges en klokken nog zeer zeldzaam waren, hij als een zeer ingenieuze en nuttige uitvinding moest worden beschouwd. Hij was in vroeger eeuwen voldoende voor het dagelijks gebruik: voor reizigers die onderweg waren: voor het aangeven van de werk- en rusttijden van arbeiders. Hoewel het precieze tijdstip van de bouw niet bekend is, wordt er wel van uitgegaan dat het tegelijk met de kerk werd gebouwd, of zelfs vóór de start van de werkzaamheden, en dat het voornamelijk werd uitgevoerd om de discipline en orde te handhaven onder het grote aantal mannen dat er werkzaam was.

Ondanks het gebrek aan exacte precisie, kan men niet anders dan concluderen dat het ontwerp van deze zonnewijzer getuigt van een voor die tijd zeer geavanceerde kennis van wiskunde en astronomie. In dat opzicht is het echt monumentaal. 

De elliptische zonnewijzer werd oorspronkelijk gebouwd met grote, stevige bakstenen, vervaardigd in Brou, waarop de uren in reliëf waren aangebracht. Deze bakstenen waren ongeveer tweeënhalve voet lang en enkele centimeters dik, en ze werden ingebed in een stevig metselwerk van magere kalk. Bovendien waren ze bedekt met een harde, glazige vernislaag, om ze te beschermen tegen vocht. Maar omdat ze voortdurend werden blootgesteld aan het voorbijgaan van mensen en voertuigen, raakten de cijfers beetje bij beetje vervaagd. Drie eeuwen na de bouw waren ze onherkenbaar geworden.

Ze zouden uiteindelijk volledig verdwenen zijn, als de astronoom Lalande, uit vrees dat dit interessante astronomische overblijfsel zou verdwijnen, het niet op eigen kosten had laten reconstrueren met zeer stevige natuurstenen. Vóór deze restauratie stond de zonnewijzer op grotere afstand van het fronton en in het midden van het plein, wat een aangenamer effect gaf en ervoor zorgde dat de zonnestralen langer op de ellips vielen. Het is onbekend waarom hij werd verplaatst naar het voorplein, onder het fronton van de kerk. Het is niet duidelijk welk voordeel dit opleverde voor het nut of de decoratie. 

Bron: (1836) P. Rousselet, Histoire et Description de L'Eglise de Brou, Bourg: Bottier

Geïnteresseerd in zonnewijzerkunde? Kijk eens op de website www.dezonnewijzerkring.nl