lezen een thriller

Na het lezen van Shirley Jacksons thriller THE SUNDIAL, zoek ik op internet naar kaften van Engelstalige uitgaven. Tegen mijn verwachting in, zie ik helaas geen plaatje van een armillairsfeer. Dat type stelt immers een aarde in het klein voor en het boek beschrijft de situatie die ontstaat als een groepje mensen zich heeft afgescheiden van de grote wereld en in een zelfgeschapen kleine wereld leeft ... of beter gezegd amper een leven heeft. Van zonnewijzers heb ik het gevoel dat ik er langzamerhand iets van begin te snappen, maar de rol van de zonnewijzer in deze thriller gaat me de pet te boven ....

Wie was Shirley Jackson?

Shirley Jackson (1916 - 1965) was een Amerikaanse schrijfster, met een oeuvre dat varieert van grappige columns over de opvoeding van haar kinderen tot  griezel- en mysteriewerken. Haar productie kwam na de oorlog op gang en ging door tot haar vroege overlijden. De laatste jaren van haar leven leed ze aan een hartkwaal. Met haar horrorverhalen zou  ze tot de besten van haar genre behoren. In recensies van haar boeken ben ik zo vaak het woord nachtmerrie tegen gekomen, dat ze een echte leverancier van nachtmerries genoemd zou kunnen worden.

Inhoud van De Zonnewijzer

De Zonnewijzer speelt zich af in de jaren vijftig van de vorige eeuw in een klein stadje, dat wordt voorgesteld als een anachronistisch overblijfsel van een grotendeels vervlogen Amerika. Eén van de verhaallijnen is de strijd binnen een rijke familie met haar aanhang over een erfenis van roemruchte proporties.

De bewoners resideren in het Halloran huis. Dit huis,  een personage op zich, is gebouwd door een man die pas laat in zijn leven tot grote rijkdom geraakte. Deze Richard Halloran heeft zijn vermogen verworven in de grote stad, maar komt naar het dorp om een eigen kleine wereld voor zichzelf en zijn entourage te creëren. Het kasteelachtige huis is ordinair-overdadig ingericht.  In een met mathematische perfectie aangelegde tuin verstoort  een asymmetrisch opgestelde zonnewijzer de ordening.

Het motto is WHAT WORLD IS THIS?, een citaat uit Chaucer's Canterbury Tales, in "The Knight's Tale". Zo’n “wereldmotto” zou ik verwachten bij een armillairsfeer. In het zich ontwikkelend drama wordt de diepere bedoeling van het motto duidelijk.

Het verhaal opent op de avond van de begrafenis van Lionel Halloran, de meester van het huis en zoon van de invalide Richard Halloran. Lionel's vrouw, Maryjane, is ervan overtuigd dat Lionel is vermoord met een duw van de trap door zijn moeder, Orianna Halloran, die volgens het verhaal het huis zal erven. Slechts enkele uren na de begrafenis leert Maryjane haar dochtertje Fancy de zin "Oma heeft mijn vader vermoord" te herhalen. Een ander personage is Essex, een jongeman die was ingehuurd om de bibliotheek te catalogiseren (en van wie wordt gesuggereerd dat hij eigenlijk de gigolo van Orianna is).

Er blijkt een verband tussen Orianne, Essex en de zonnewijzer. De namen van de karakters zijn zorgvuldig gekozen. Oriana  (één n) was een koosnaam voor koningin Elizabeth I, de machtigste koningin die Groot-Brittannië ooit gehad heeft en (the Earl of) Essex, was lange tijd haar minnaar. Zo strak als de beroemde koningin de teugels in haar rijk in handen hield, zo streng wil ook Orianna Halloran het huis bestieren. Zoals de oorspronkelijke Essex door Elizabeth op missie werd gestuurd en later weer terug kwam, zo wordt ook Essex het romanpersonage weggestuurd, ook al mag hij in een later stadium toch blijven.

 

Het  koninginnengedrag wordt gesymboliseerd in een Elizabeth-scene bij de zonnewijzer. Mevrouw Halloran staat voor de zonnewijzer in de tuin en raakt "liefkozend" een deel van de inscriptie aan, het woord WORLD. De scène ontleent haar betekenis aan de nabootsing van nog een andere Elizabethaanse referentie, het laat zestiende-eeuwse "Armada Portret".

De Armada is de vloot waarmee de Spanjaarden ooit zijn uitgevaren om Engeland een lesje te leren. Het mondt uit in een nederlaag voor de Spanje en Engelands weg naar de wereldmacht ligt open.

Op het schilderij is te zien dat Elizabeth lichtjes een wereldbol betast die prominent rechts van haar is opgesteld. Net als haar naamgenoot wil Jacksons Orianna bezitterige soevereiniteit uitoefenen over een miniatuurmodel van een wereld die als eerbetoon aan haar opnieuw moet worden vormgegeven, gesymboliseerd in de zonnewijzer. Ook naar aanleiding van deze scene zou ik in haar tuin een armillairfeer hebben verwacht ….

Onmiddellijk na de dood van haar zoon, eigent Orianna zich het huis toe en begint ze haar macht uit te oefenen over de bewoners. Regels worden gedicteerd, medewerkers ontslagen en familieleden weggestuurd. De jonge Fancy, die volgens Orianna het huis zal erven na de dood van haar grootmoeder, zal blijven. Fancy voert in het klein over haar poppenhuis net zo’n regime als haar oma over het grote huis. Tijdens een wandeling in de Halloran tuinen krijgt tante Fanny, de zonderlinge zus van Richard die eigenlijk door niemand serieus wordt genomen, een visioen: de geest van haar vader waarschuwt haar dat de wereld weldra zal vergaan en dat alleen de bewoners van het Halloran huis gespaard zullen blijven. Terwijl Fanny de anderen over de komende vernietiging vertelt, kronkelt een slang op de vloer. Dit wordt opgevat als een voorteken van de geest van Fanny's vader. Orianna, geschokt, bedenkt zich en laat iedereen in het huis blijven.

Hemels oog

"We bevinden ons in een punt in de tijd, Orianne,” beweert tante Fanny, “een piepklein segment van de tijd dat plotseling door een hemels oog wordt aangegeven.” In een bespreking die ik las, wordt het een absurd orakelende uitspraak van een duffe en lichtelijk gestoorde figuur genoemd. Dat kan zijn, maar het verband met de zonnewijzer lijkt me duidelijk. Op een zonnewijzer wordt toch ook een piepklein segment aangegeven door het hemelse oog?

Het armillarium als symbool van macht

Een ander argument om te veronderstellen dat de zonnewijzer in de tuin van het type armillairsfeer zou zijn geweest, vind ik in een artikel van de hand van Eric Daled in Zonnetijdingen. Hij toont aan dat, doordat het armillarium een belangrijk instrument is geweest om de Portugese macht op zee mogelijk te maken, het instrument door koningen van Portugal gebruikt ging worden als symbool van hun macht.  Een armillarium in de hand hebben is de wereld in de hand hebben. Op de volgende foto van het Portugese monument Padrão dos Descobrimentos  is in het midden de koning te zien met een armillarium in de hand.

Chaucer

Het citaat van Chaucer wordt in het begin van de roman gebruikt, maar komt later weer terug:

<Na het diner maakte mevrouw Halloran haar wandeling met Essex. Terwijl ze naar de zonnewijzer liepen had ze haar hand op zijn arm gelegd en onderging zijn gelijkmatige kracht en plezierig stemmende eerbied. “Vertel het me nog eens,” zei ze toen ze bij de zonnewijzer bleven staan.

“Wat is deze wereld?” zei Essex gehoorzaam. “Wat begeert de mens te bezitten? Nu met zijn geliefde, dan in zijn kille graf. Eenzaam zonder metgezellen.”

“Ik vind het niet mooi,” zei mevrouw Halloran terwijl ze de W van WERELD betastte.>

De sfeer van eenzaamheid in het citaat zal haar pijnlijk getroffen hebben. De in afzondering levende groep heeft immers geen wezenlijke verbinding met het dorp en binnen de groep zal Orianna de eenzaamheid van de macht ervaren.

Wirwar van gebeurtenissen

In de loop van de volgende weken arriveren verschillende figuren, waarvan er een aantal uit zijn op het geld van de Hallorans. Er is angst voor wat gaat gebeuren. Dat leidt tot toekomst voorspellen en aanleggen van voorraden. Orianna vaardigt verordeningen en wetten uit over het gedrag na het einde van de wereld, en werpt zich op als de koningin van het komende paradijs. Hoe meer zij beveelt en voordoet, hoe meer de anderen haar negeren, omdat zij steeds meer in beslag worden genomen door steeds gedetailleerder visioenen van een van de personages over de volgende wereld. Als spontaan een ruit breekt,  wordt dat toegeschreven aan de dode patriarch. Door de kapotte ruit is de zonnewijzer te zien.

Einde zonder afloop

De avond voor het einde van de wereld organiseert Orianna een groot feest en nodigt het hele dorp uit voor een laatste feestmaal. Dit feest krijgt de allure van een kroning wanneer Orianna verschijnt met een klein gouden kroontje als symbool van haar positie in de volgende wereld. Orianna zweert de kroon nooit af te zetten totdat ze hem doorgeeft aan Fancy. De dag na het feest worden de bedienden weggestuurd en de ramen van het huis bedekt, zodat niemand de vernieling hoeft te zien die die nacht zal plaatsvinden.

Een hevige storm steekt op en het licht gaat uit terwijl de bewoners zich in één kamer voorbereiden op de nacht. Op weg naar beneden ontdekt de groep  Orianna dood onderaan de trap. Terwijl ze speculeren over wat er gebeurd zou kunnen zijn, stormt Fancy naar beneden om de kroon van haar grootmoeders hoofd te halen en die op haar eigen hoofd te zetten. De twee mannen trotseren de storm om Orianna's lichaam naar de zonnewijzer te dragen, vanwaar ze, zo lijkt de verwachting, zal worden meegesleurd in de verwoesting. Dan komen alle spelers samen om de komende ochtend af te wachten.  Plagerig eindigt de roman, zonder dat we te weten komen wat de volgende dag brengt.

Verband met deze tijd

Een interessant aspect van de roman is de vroege signalering van de tendens bij moderne westerse mensen om zich uit grote stedelijke verbanden terug te trekken en zich te vestigen in kleinere plaatsen, in de hoop daar een verleden te vinden dat overigens nooit bestaan heeft. De dorpelingen zitten daar niet op te wachten en de migranten leven al snel in hun eigen wereld afscheiden van de autochtonen, als op een armillairsfeer naast de echte wereld. Daarnaast wordt de ongemakkelijke sfeer geschetst die ontstaat bij mensen die alleen in hun “eigen bubbel” leven. De zonnewijzer is metafoor voor die kleine wereld versus de grote en wijst ook op de tijdelijkheid van het bestaan ervan.

Nederlandse vertaling

Via Boekwinkeltjes heb ik een exemplaar van de Nederlandse vertaling gevonden. In de inleiding van dit artikel schrijf ik geen Amerikaanse uitgave te hebben gezien met voorop de armillairsfeer, die ik zou verwachten op een boek waarin een zonnewijzer als metafoor voor de wereld wordt gebruikt. Wellicht komt het doordat in de U.S. armillairsferen dunner gezaaid zijn dan in Nederland, zoals mij bij navraag in de Zonnewijzerkring werd gesuggereerd. Hoe het ook zij, ik kan mij helemaal vinden in het ontwerp dat de beroemde Dick Bruna in 1963 voor de vertaling heeft gemaakt:

Slot

Ik lees liever zonnewijzerkundige boeken. 

Geïnteresseerd in zonnewijzerkunde? Kijk eens op de website www.dezonnewijzerkring.nl  

Bronnen

1) Shirley Jackson (1965), De Zonnewijzer van het laatste huis, Utrecht, A. W. Bruna & zoon (Zwarte Beertjes 900

2) Engelse Wikipedia: The Sundial by Shirley Jackson

3) New World Miniatures: Shirley Jackson’s The Sundial and Postwar American Society door
Richard Pascal, gedownload op 15-9-2021

4) Het volledige citaat van Chaucer: “What is this world?” Essex said quietly, “What asketh man to have? Now with his love, now in his colde grave, Allone, with-outen any companye.”

5) De oorspronkelijke Earl of Essex nam deel aan de slag bij Zutphen op 22 september 1586.

6) Eric Daled (2007) Het armillarium als symbool van macht in Zonnetijdingen 2007-3 nr 43, Vlaamse Zonnewijzerkring, te downloaden van https://www.zonnewijzerkringvlaanderen.be/ gedownload op 7 maart 2022.

7) Foto van het monument Padrão dos Descobrimentos, door Plenumchamber - Eigen werk, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3467938